Fıkıh Usulü-Kelâm-Belâgat Üçleminde Haberin Sıdkı ve Kizbi Teorisi
| dc.authorid | Çöklü, Ramazan / 0000-0002-3639-1600 | |
| dc.contributor.author | Çöklü, Ramazan | |
| dc.date.accessioned | 2026-02-03T11:59:47Z | |
| dc.date.available | 2026-02-03T11:59:47Z | |
| dc.date.issued | 2025 | |
| dc.department | Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi | |
| dc.description.abstract | Bu araştırmada haberin sıdkı ve kizbi tartışması fıkıh usulü, kelâm ve belâgat ilişkisi çerçevesinde incelenmiştir. Kelâmî boyutuyla ilk olarak Mu'tezilî kelamcılardan Nazzâm (öl. 231/845) ve Câhiz’in (öl. 255/869) tevhit ve adalet prensipleriyle ilgili görüşlerini temellendirmek amacıyla ortaya attığı bu konu, aralarındaki ilişkiden dolayı fıkıh usulü ve belâgat ilimlerine de geçmiştir. Haberin sıdkı ve kizbi meselesi, çeşitli ilmî disiplinlere konu almasına rağmen teorik bir zeminde tartışılmıştır. Yani fıkhın fürûuyla ilgili meselelere genel itibariyle bir etkisi yoktur. Daha önce bir bölümünde bu konunun incelendiği bir doktora çalışması yapılmıştır. Ancak bu araştırmada sadece Cumhur, Nazzâm ve Câhiz’in görüşüne yer verilmiş, meselenin kelâm ve fıkıh usulü ilmindeki yönü ise kapsam dışı bırakılmıştır. Araştırmamız ise altı farklı görüşe yer verilmesi nedeniyle mevcut çalışmaların en kapsamlısıdır. Yine araştırmamızda ilk kez meselenin kelâm ve fıkıh usulü ilimleriyle ilişkisi somut bir şekilde ortaya koyulmuştur. Bunun yanı sıra Câhiz’in görüşünü hangi bilgi kuramına kıyasla temellendirdiği ilk kez açıklanmış ve Kādî Abdülcebbâr (öl. 415/1025) ile Ebü’l-Hüseyin el-Basrî’nin (öl. 436/1044) yaklaşımlarına da yer verilerek ilk dönem Mu‘tezile âlimleriyle sonraki dönemdekilerin görüşleri mukayese edilmiştir. Diğer taraftan araştırma, İslâmî ilimler arasındaki ilişkiyi göstermesi ve çok yönlü meselelerin ancak her bir ilim dalındaki bağlantısıyla birlikte incelendiği takdirde lâyıkıyla anlaşılacağını ortaya koyması bakımından önem arz etmektedir. Âlimlerin geneli haberin sıdkı ve kizbi meselesinde realiteyi ve gerçeğe uygunluğu esas almışlar ve haberin sadece doğru ve yalan şeklinde iki kısma ayrıldığını ileri sürmüşlerdir. Nâzzam ve Câhiz’in görüşleri Mu‘tezilîler tarafından da makul bulunmamış, onlara karşı en ağır eleştiriler Mu‘tezilîler tarafından yöneltilmiştir. Bununla birlikte Nâzzam ve Câhiz bazı âlimleri etkileyebilmişler, daha da önemlisi pek çok âlimin dahil olduğu, asırlarca süregelen ilmî bir tartışmanın literatüre girmesine neden olmuşlardır. Araştırmada haberin sıdkı ve kizbi meselesinin ayrıntılı bir şekilde incelendiği pek çok klasik fıkıh usulü, kelâm ve belâgat eserlerinden, modern dönemde yazılan Arapça ve Türkçe akademik çalışmalardan faydalanılmıştır. Önce haberin tanımı ve mahiyeti hakkında kısa bilgi verildikten sonra meselenin kelâmî ve fıkhî arka planı açıklanmış, ardından haberin sıdkı ve kizbi hakkındaki genel yaklaşımlar ortaya koyulmuştur. Bu kapsamda Nâzzam, Câhiz, cumhur ulemâ, Râgıb el-İsfahânî (öl. 5/10. yüzyılın ilk çeyreği) ve Ebü’l-Hüseyin el-Basrî’nin görüşüyle İbnü’l-Hâcib’in (öl. 646/1249) naklettiği; sahibi meçhul olan bir görüşe yer verilmiştir. | |
| dc.description.abstract | In this study, the debate on the truthfulness (sidq) and falsehood (kidhb) of the khabars is analysed within the framework of the relationship between the method of fiqh, kalam and balagha. In the context of kalam, it was first developed by the Mu'tazilite theologians alNazzam (d. 231/845) and al-Jahiz (d. 255/869) are recognised as the pioneers in developing this doctrine to articulate their philosophical tenets concerning unity and justice. The dissemination of these principles extended beyond theological discourses, encompassing the realms of jurisprudence and rhetoric. The veracity of the of the khabars has been a subject of theoretical discussion within various scientific disciplines. In summary, the issue pertains to the absence of any discernible impact on the subjects pertaining to the furu' alfiqh (branches of jurisprudence) in general sense. A doctoral study has previously been conducted on this subject in one of its sections. However, it should be noted that the present study exclusively encompassed the perspectives of Jumhur, al-Nazzam, and al-Jahiz, while the dimensions of the issue pertaining to kalam and fiqh methodology were omitted. In contrast, the present study is the most comprehensive of extant research, incorporating six distinct perspectives. Furthermore, Moreover, the present study is the first to provide concrete evidence for the relationship between the issue and kalam and usulalfiqh. Moreover, the theory of knowledge on which al-Jahiz based his view is explicated for the first time. The approaches of Qadi `Abd al-Jabbar (d. 415/1025) and Abu al-Husayn al-Basri (d. 436/1044) are also included and the views of the early Mu`tazilites and the later ones are compared. Conversely, the research is significant in terms of demonstrating the relationship between Islamic sciences and revealing that multifaceted issues can only be comprehended adequately if they are examined in conjunction with their interconnections in each branch of science. The majority of the scholars approached the issue of the issue of the truthfulness and falsehood of the khabars from the perspective of reality and conformity to reality. They argued that the khabars is divided into two parts truthfulness and falsehood. The perspectives of al-Nazzam and al-Jahiz were similarly deemed unsatisfactory by the Mu`tazilites who directed the most intense censure towards them. Nevertheless, al-Nazzam and al-Jahiz were able to exert a significant influence on a number of scholars, and more importantly, they cau instigated a centuries-long scholarly participating in the discussion. In this study, a wide range of classical works of jurisprudence, kalam and balagha, as well as Arabic and Turkish academic studies written in the modern period, in which the issue of the truthfulness and falsehood of the khabars is examined in detail, have been utilised. Firstly, a concise overview of the definition and nature of the khabars is provided, followed by an exposition of the theological and jurisprudential underpinnings of the issue. Subsequently the general approaches concerning the issue outlined. In this context, the views of al-Nazzam, al-Jahiz, the republican scholars, Ragib al-Isfahani (d. the first quarter of the 5th/10th century) and Abu al-Husayn al-Basri, as well as a view transmitted by Ibn al-Hajib (d. 646/1249), whose owner is unknown, are included. | |
| dc.identifier.doi | 10.37697/eskiyeni.1674608 | |
| dc.identifier.endpage | 1132 | |
| dc.identifier.issn | 1306-6218 | |
| dc.identifier.issn | 2636-8536 | |
| dc.identifier.issue | 58 | |
| dc.identifier.startpage | 1111 | |
| dc.identifier.uri | https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1674608 | |
| dc.identifier.uri | https://hdl.handle.net/20.500.12428/34420 | |
| dc.identifier.wos | WOS:001589213900009 | |
| dc.identifier.wosquality | N/A | |
| dc.indekslendigikaynak | Web of Science | |
| dc.institutionauthor | Çöklü, Ramazan | |
| dc.language.iso | tr | |
| dc.publisher | Anadolu İlahiyat Akademisi | |
| dc.relation.ispartof | Eskiyeni | |
| dc.relation.publicationcategory | Makale - Uluslararası Hakemli Dergi - Kurum Öğretim Elemanı | |
| dc.rights | info:eu-repo/semantics/openAccess | |
| dc.snmz | KA_WOS_20260130 | |
| dc.subject | Fıkıh | |
| dc.subject | Fiqh | |
| dc.subject | Fıkıh Usulü | |
| dc.subject | Usul al-fiqh | |
| dc.subject | Kelâm | |
| dc.subject | Kalam | |
| dc.subject | Belâgat | |
| dc.subject | Balagha | |
| dc.subject | Haber | |
| dc.subject | Khabar | |
| dc.subject | Sıdk | |
| dc.subject | Truthfulness | |
| dc.subject | Kizb | |
| dc.subject | Falsehood | |
| dc.title | Fıkıh Usulü-Kelâm-Belâgat Üçleminde Haberin Sıdkı ve Kizbi Teorisi | |
| dc.title.alternative | The Theory of Truthfulness and Falsehood of the Khabars Within the Triad of Usul al-Fiqh-Kalam-Balagha | |
| dc.type | Article |
Dosyalar
Orijinal paket
1 - 1 / 1
