Erken Dönem Bir İbâzî Teorisyeni: Abdullah b. Yezîd elFezârî’nin (II. -III. yüzyıl) Kitâbü’t-tevhîd’i ve Kelâmî Perspektifi

Dinlerin teşekkül süreçlerini takip eden gelişim dönemleri pek çok teolojik\rtartışmalara sahne olmuştur. İslam Dini’nin fikrî açıdan gelişim yaşadığı ve\rdin içinde mezhepleşmenin başladığı ilk asırlarda Müslümanlar kendi\raralarında muhtelif sebeplerle farklı teolojik tartışmalar yaşamışlardır. Bu\rtartışmalar İslam Dini içerisinde pek çok itikâdî mezhebin oluşmasını\retkilemesinin yanı sıra tartışma konularına ilişkin yoğun bir telif faaliyetinin\rbaşlamasına da yol açmıştır. Bu faaliyetlerin sonucu olarak düşünce\rgeleneğine kazandırılan eserlerin bir kısmı günümüze ulaşmıştır. İslam’da\rilk teşekkül eden mezhepler arasında kabul edilen İbâzî Mezhebi’nin\rKûfe’deki temsilcilerinden Abdullah b. Yezîd el-Fezârî’nin kelâmî\rproblemler içeren eserleri de bu çalışmalar arasında yer alır. Fezârî’nin\reserleri Wilferd Madelung ve Abdulrahman al-Sâlimî, Early Ib?d? Theology:\rSix Kal?m Texts by ?Abd All?h b. Yaz?d al-Faz?r? adıyla neşredilmiştir.\rÇalışmamızda Fezârî’nin hayatı ve mezhebî duruşu ve onun bahsedilen\reserleri arasında yer alan İbâzî mezhebinin temel ilkelerinin açıklandığı\rKitâbü’t-tevhîd’i incelenecektir. Amacımız İslam’ın ilk dönemlerinde, ana\rakım dışında kalan bir itikâdî mezhebin ilk dönem kaynakları üzerinden\rinanç esaslarını ortaya koymak ve Müslümanların inanç farklılıklarının\roluşum aşamasında gündeme aldıkları problemleri otantik bir kaynak\rüzerinden serimlemektir. Görebildiğimiz kadarıyla soru cevap yöntemini\rmerkeze alan eserinde Fezârî, iman, iman-amel, insanların inançlarına ve\ramellerine göre tasnifi, İbazî olmayan Müslümanlara (ehl-i kıble) nasıl\rdavranılacağının ilkleri ve ilâhî sıfatlar gibi konuları ele almaktadır. Fezârî\reserinde hem aklî hem de naklî delillere yer vermektedir. Kitâbü’t-tevhîd,\rklasik kelâm metinlerinde yer alan konu tertibine bağlı olmayıp İbâzî\rmezhebinin genel esaslarını önem sırasına göre aktarmaktadır. Eserinde\raçıkça bir mezhebi ya da kişiyi doğrudan hedef almayan Fezârî zaman\rzaman İbâzî mezhebi içinden ismini zikretmediği kişileri eleştirmektedir.\rİlaveten, Fezârî’nin eseri, güçlü diyalektik içeriğe sahip olmanın yanında,\raçık yalın bir anlatıma sahiptir