16. Asır Osmanlı Toplumuna Açılan Bir Pencere Fakîrî’nin Risâle-i Ta’rifât’ı

Osmanlı Devleti’nin siyasî tarihinin aksine ictimâî hayatıylailgili günümüze ulaşan bilgi ve belge oldukça azdır. Bu nedenlesöz konusu alanla ilgili yapılan çalışmaların istenilen düzeydeolduğunu söylemek güçtür. Şairlerin, içinde yaşadıklarıtopluma, sosyal meselelere duyarsız kalamayacakları fikrindenhareketle edebî metinlerin, ictimâî hayatla ilgili önemli birerkaynak hüviyeti taşıdığını söylemek mümkündür. Nitekimdivan edebiyatı ürünlerinin bu bakış açısıyla incelenmesineticesinde önemli bulgulara ulaşıldığı görülmektedir. Bucümleden olmak üzere çalışmamıza konu olan Risâle-i Ta’rifât,bahsi geçen alanla ilgili oldukça kıymetli bilgiler ihtivaetmektedir.Fakîrî, 1534’te tamamladığı Risâle-i Ta’rifât adlımesnevisinde o dönemin toplum hayatında bulunan 149 tipiüçer beyitlik fasıllar halinde tarif etmiştir. 492 beyitten oluşaneserde, ulak, azap, müderris, mülazım, imam, zengin, yaşlı,Türk, Acem, ases, remmâl, berber, neyzen, kalenderî, helvacı,kasap, çingene gibi toplumun her kesiminden insan tipihakkında bilgiler vardır. Şair, bazen mizâhî ya da eleştirel birtavır takınıp bazen de müstehcen ifadeler kullanmakla birliktehiçbir zaman tasannuya kaçmadan bu 149 tipi realistdenilebilecek bir üslupla toplumun içinden gelen bir bireyolarak tarif etmiştir. Risâle-i Ta’rifât, Osmanlı toplumunun, birşairin muhayyilesindeki intibalarını yansıtmasıyla gelenekiçerisinde müstesna bir yere sahiptir. Bu makalede daha öncefarklı çalışmalara konu olmuş ancak tam metni yayımlanmamışolan bu eserin önce şekil ve muhteva incelemesi yapılmış bununakabinde, mevcut nüshaların karşılaştırılmasıyla oluşturulmuşçeviriyazılı metnine yer verilmiştir.