DİVANÜ LÛGAT-İT-TÜRK'TE YER ŞEKİLLERİNE İLİŞKİN TERİMLER

Bir dilin araştırılıp incelenmesi hususunda söz varlığı çalışmaları önemli bir yere sahiptir. Bu çalışmalar, sözcüklerin geçirdikleri tarihsel değişim ve gelişimleri gözlemlemek açısından önemli olduğu kadar o dili konuşan toplumların kültürü, tarihi, coğrafyası, ekonomik ve sosyal yapısı gibi çeşitli konularda da bilgi edinilmesini sağlamaktadırlar. Söz varlığı çalışmalarında dilin ilk yazılı kaynakları, karanlık dönemleri aydınlatmaları ve günümüze ışık tutmaları açısından rehber niteliğindedirler. Bu çalışmada da Türk dilinin temel kaynaklarından olan Divanü Lûgat-it-Türk'teki yer şekilleri terimleri üzerinde durulmuştur. Türk dilinin ilk sözlüğü olan Divanü Lûgat-it-Türk, Türk dili, kültürü ve tarihi gibi birçok konuda çok değerli bilgiler içermekte ve çeşitli alanlardaki araştırmacılara kaynaklık etmektedir. Eserin ansiklopedik bir sözlük niteliğinde olması, Türk dilinin XI. yüzyıl ve öncesinin söz varlığını yansıtmasındaki önemini daha da artırmaktadır. Oldukça zengin bir dil malzemesi barındıran eserin Besim Atalay (1943) çevirisinin dizin bölümündeki sözcük sayısı 8783 olarak verilmektedir. Eser, tercümesinin yapıldığı günden bugüne çeşitli açılardan ele alınıp değerlendirilmiştir. Bu makalede ise eserdeki madde başı sözcüklerden yer şekillerine ilişkin olanlar incelenmiştir. Çalışma kapsamında öncelikle yer şekilleri terimleri taranmış ve bu tarama sonucunda toplam 47 terim tespit edilmiştir. Bu terimler eserdeki anlamları ve varsa ek bilgiler ile birlikte verilmiştir. Ardından ilgili terimler etimolojik olarak incelenmiş ve bunların tarihi süreç içindeki durumları ortaya konmaya çalışılmıştır. Son olarak, ele alınan bu terimlerin Divanü Lûgat-it-Türk ile Türkiye Türkçesindeki kullanımları karşılaştırılmıştır.