Tasavvufî kelam: Hâris el–Muhâsibî, Muhammed b. Kerrâm, Ebu'l–Leys es –Semerkandî, Abdullah et-Tüsterî ve Sâlimîler örneği

Bu çalışma, İslâm düşüncesinde tasavvuf ve kelâm disiplinleri arasında gelişen tarihsel etkileşimi ve bu etkileşim sonucunda ortaya çıkan "tasavvufî kelâm" anlayışını konu edinmektedir. Tasavvufî kelâm, klasik kelâm ilminin teorik meselelerini ahlâkî, kalbî ve manevî bir perspektifle yeniden yorumlayan özgün bir düşünce biçimi olarak ele alınmaktadır. Bu çerçevede çalışmada, Hâris el-Muhâsibî (ö. 243/857), Muhammed b. Kerrâm (ö. 255/869), Ebü'l-Leys es-Semerkandî (ö. 373/983) ve Sâlimîler gibi şahsiyetlerin kelâmî yaklaşımları tasavvufî yönleriyle birlikte analiz edilmiştir. Tezin ilk bölümünde araştırmanın amacı, kapsamı, yöntemi ve kaynakları değerlendirilmiş; ikinci bölümde tasavvuf ve kelâm ilimlerinin temel kavramları, etkileşim alanları, epistemolojik ve ahlâkî dayanakları, tarihî gelişim süreci ve temel problemleri açıklanmıştır. Özellikle Hasan el-Basrî'nin (ö. 110/728) zühd ve kader anlayışı, tasavvufî kelâmın entelektüel arka planına yaptığı katkı bakımından detaylı biçimde incelenmiştir. Gelişme bölümlerinde, her bir temsilcinin zühd, iman, amel, kader, marifet ve ilâhî sıfatlar gibi konulardaki yaklaşımları; klasik kelâm ekolleriyle mukayeseli olarak değerlendirilmiş ve bu yaklaşımların tasavvufî-kelâmî karakteri ortaya konmuştur. Özellikle Hâris el-Muhâsibî'nin er-Riʿâye li Ḥuqûkillâh adlı eseri üzerinden iman, takvâ, ihlâs ve nefis muhasebesi kavramlarının nasıl sistemleştirildiği analiz edilmiştir. Bu çalışma, "tasavvufî kelâm" kavramını hem teorik hem metodolojik bir kategori olarak ilk kez sistematik biçimde tanımlamakta ve bu alanın düşünce tarihi içerisindeki yerini vurgulamaktadır. Sonuç bölümünde ise ele alınan şahsiyetlerin ortak temaları, yöntem farklılıkları ve tasavvufî kelâmın günümüz düşüncesine katkı potansiyeli tartışılmıştır.

This study focuses on the historical interaction between the disciplines of kalām (Islamic theology) and taṣawwuf (Islamic mysticism) within the broader context of Islamic thought, and examines the emergence of a unique intellectual perspective referred to as "mystical theology" (taṣawwufī kalām). Rather than approaching theological issues solely through rational or dialectical means, this approach reinterprets them through a moral, spiritual, and experiential framework. In this context, the theological orientations of figures such as Ḥārith al-Muḥāsibī (d. 243/857), Muḥammad b. Karrām (d. 255/869), Abū'l-Layth al-Samarqandī (d. 373/983), and the Sālimiyya tradition are examined with attention to their mystical dimensions. The first chapter presents the purpose, scope, methodology, and sources of the research. The second chapter explores the conceptual foundations and historical development of taṣawwufī kalām, its epistemological and ethical underpinnings, and the main theological problems it addresses. The study gives particular attention to the role of Ḥasan al-Baṣrī (d. 110/728) as an early precursor, highlighting his perspectives on asceticism, divine decree, and moral responsibility. The main chapters analyze how each figure approached key concepts such as asceticism (zuhd), faith (īmān), action (ʿamal), divine attributes (ṣifāt), and maʿrifa (mystical knowledge), often in comparison with classical schools of kalām. Special emphasis is placed on al-Muḥāsibī's al-Riʿāya li Ḥuqūq Allāh, which systematically integrates concepts like piety (taqwā), sincerity (ikhlāṣ), and self-accountability (muḥāsaba) within a theological framework. This research offers the first systematic attempt to define taṣawwufī kalām as a theoretical and methodological category, and situates it within the broader tradition of Islamic intellectual history. In the conclusion, the study compares the key figures' shared themes and differing approaches, while also reflecting on the relevance of taṣawwufī kalām for contemporary religious and philosophical discourse.