Hâkim el-Cüşemî’nin et-Tehzîb Fi’t-Tefsîr Adlı Eserinde Mu‘tezilî Müfessir ve Kelâmcıların Görüş ve Yorumları

embraced the fundamental beliefs and principles of the Mu'tazila school in theo-logical and doctrinal matters. He represented the final link in the Behshemiyya school after Qāḍī ʿAbd al-Jabbār, both by embracing the theological system of Abū ʿAlī al-Jubbāʾī (d. 303/916) and Abū Hāshim al-Jubbāʾī (d. 321/933) and by taking lessons from numerous students of Qāḍī ʿAbd al-Jabbār (d. 415/1025). Al-Jushamī expressed a deep interest in the Mu'tazili exegesis literature that preceded him, and he manifested this interest in many parts of his Tafsir. Al-Jushamī's tafsīr, extensively incorporates explanations related to do interpretation of the Quran of Mu‘tezili commentators such as Abū Bakr al-Asamm (d. 200/816), Abu Ali al-Jubbai (d. 303/916), Abu Muslim al-Isfahani (d. 322/934), most of whose works have been lost and have not reached our time. Additionally, the views and interpreta-tions of theologians affiliated with the Mu‘tazila in Basra and Baghdad have also been utilized as sources in al-Tahzīb fi al-Tafsīr

Hâkim el-Cüşemî (öl. 494/1101) kelâmî-itikâdî meselelerde Mu‘tezile’nin temel inanç ve esaslarını benimsemiş bir müfessir ve kelamcıdır. Gerek Cübbâî (303/916) ve Ebû Hâşim’in (öl. 321/933) kelâmî sistemini benimsemesi gerekse Kâdî Abdülcebbâr’ın (öl. 415/1025) birçok öğrencisinden dersler alması sebebiyle Kâdî Abdülcebbâr’dan sonra Behşemiyye ekolünün son halkasını temsil etmiştir. Cüşemî, kendinden önceki Mu‘tezilî tefsir literatürüne derin bir alâka duymuş ve et-Tehzîb fi’t-tefsîr adlı tefsirinin birçok yerinde bu alâkasını izhar etmiştir. Cüşemî’nin et-Tehzîb fi’t-tefsîr’i, çoğu kaybolmuş ve günümüze ulaşmamış özellikle Ebû Bekir el-Esamm (öl. 200/816), Ebû Ali el-Cübbâî (öl. 303/916), Ebû Müslim el-İsfahânî (öl. 322/934) gibi Mu‘tezilî müfessirlerinin Kur’ân tefsirine dair geniş ölçüde izahlarını ihtiva etmiştir. Bunun yanında Basra ve Bağdat Mu‘tezilesine mensup kelamcıların görüş ve yorumları da et-Tehzîb fi’t-tefsîr’de kaynak olarak kullanılmıştır.